Oratio Habita in Prima Sessione Lateranensis Concilii

The text, published by Giacomo Mazzocchi in 1512, opens with a letter by Toma Niger to Marko Marulić praising the opening speech given by Bernard Zanne at the Fifth Lateran Council. The text of the speech then follows. Bernard calls for unity among Christian Nations and to address the threat of the Ottoman’s, whose border’s where now at the edge of his Diocese in Spalato. In Bernards Speech, I’ve replaced the virgule’s with commas and expanded abbreviations where possible. I’ve separated the text by pages as they appear in the text. The transcription is still in want of periods and paragraph breaks.

Toma Niger’s letter to Marko Marulić

Cum urbem Romam, Sanctorumque reliquias ex voto invisere statuissem, eo tunc temporis evocatum ad Concilium Lateranense Bernardum Zane Archipraesulem nostrum Spalatensem operae pretium visum est comitari.Quo cum longo postliminio tandem pervenissem, peragratis omnibus pene Sanctorum sacellis, eorumque sacris reliquiis ex Christianorum instituto adoratis, contigit interfuisse orationi ab eodem Archipraesule nostro luculentissime peroratae eoram Maximo Pontifice Julio II. caeterisque Patribus ex industria in Lateranensi Synodo, ad id in prima sessione congregatis.

Quam quidem orationem, M. Marule, amicorum doctorumque vivorum rarissime, ad te praecipue mittere visum est, ut cui tu, in illo tuo praeclaro opere de imitatione Christi, eruditionis atque ingenii laudem tribuisti singularem, dignumque censuisti, cui ipsum opus praecipue dedicares, eius nun non minus commendes erga Rempublicam Christianam studium atque curam, cum perspexeris qualibus ipse argumentis, quanta animi verborumque concitatione totus in eo sit, ut bella inter Christianos Principes exorta sedentur, ut unusquisque suis limitibus contineatur, ut haereses, schismataque extirpentur, ut pax reddatur Ecclesiae, ut tandem adversus communes fidelium persecutores Turcas communia Christianorum arma sumantur. Talia tu cum legeris, putabis illum non in auditorio ac frequenti consessu celeberrimorum vivorum verba facere, sed in acie totum versari, arma tractare, buccina militari concrepare: tam acer est in dicendo, tam vehemens in exhortando, tam efficax in suadendo: sed omissa actione, prounciationem vehementiamque verborum Demosthenis, Aeschinisque sua verba trutinantium crederes. Quod ne quaquam auderem adstruere, nisi et orationi prius peroratae, quam pene demandatae, ipse interfuissem, et ab omnibus fere, qui interfuere, commendatissimam cognovissem. Nam et tunc totius pene sacratissimi theatri applausu est excepta, et postea omnium, qui eam legerunt, seu audierunt, rotundo ore celebrata, ac doctissimi cuiusque sententia commendata. Magisque eius eloquii venustatem vehementiamque admirantur, qui Philosophiae insuper, et Theologiae pertissimum eum esse non ignorant. Rarum enim est, ut quis ad tam ingennuas, tantaeque difficultatis artes etiam Thetoricam examussim adiecerit. Illud etiam non in ultimis Archipraesulis nostri laudibus computandum censeo, ut qui in Ecclesia sua Metropolitana in praedicatione annunciationeque divini verbi per totam pene quadragesimam indefesso gradu, ac veluti quodam continuato virtutum pariete, a nullius ordinis, religionisque professore se passus est superari; in orando etiam eisdem prfessoribus praeferri merito et debuit, et meruit, cum Praelatorum, non Monachorum id praecipue sit muneris. Sed quibus mores quoque hominis, sicut nobis, liquido innotescunt, nihil in eo desiderari aiunt, vel quod ad eruditionem, vel quod ad citam pertineat. Idem te de ipso iampridem sentire non dubito.

Eo etiam magis in eo tantis fortunae dotes mirandas censeo, quod et nobilitate precipua splendescens, et opibus non modicis pollens, in gremio luxuriantis fortunae molliter educatus, litteras non est aspernatus, nec eruditos, eruditorumque consuetudinem fastidienter illusit. Nam bona mens, bonaque fortuna rarenter copulantur. Quotus enim quisque ex globo nobilium eloquentie studet? quotusquisque aut eruditus est, aut erudtionis assertor? E contrario complusculos videas (de nobilibus opulentioribusque loquor), qui ubi acceperint adolescenturire, se totos dedant dedicentque belluinis voluptatibus, quibus litteratorum gymnasium carcer est, doctrina supplicium, qui spretores sunt studiorum, osores studiosorum. At Archipraesul noster in amplissimus, uti praedixi, fortunarum bonis constitutus, praecipuo Veneti Senatus genere praefulgens, stemmata suorum tum summorum Pontificum, tum Cardinalium, Patriarchumque affatim numerans, a teneris, ut Graeci aiunt, unguiculis ad hanc usque aetatem litterarum studia scienter amplexus est, datque operam, ut natalium suorum splendor eruditione magis illustretur, quam genere.

Verumtamen, ut revertamur, unde digressi sumus, cum orationem, quam mittimus, mi Marce, perlegeris, quod intra te fortasse tacitus sentis, etiam verbis sciptisque in publicum securus dabis; delectabitque te ab eo plurimum amari, quem plurimum laudas: immo qui iam multorum ore celebratur ubique, et extollitur; adeo ut nemo sit qui dubitet ex oratione, susaque suo Ponticem Max. Julium, compositis Ecclesiae rebus, et his, quae per tyrannos erant occupata, reparatis, continuo expeditionem indicturum in Turcas, omnesque Christianorum Principes, qui ad hanc usque diem dormierunt, veluti ex somno Endymionis excitaturum, convocaturumque ad eam perficiendaml ut qui Christiano nomini tam infensi infestique sunt, ipsius Christi Vicarii invictissimi auspiciis profligentur. Etenim si nemo priorum Pontificum aeque, ac iste, magnas res aut aggressurus sit, aut felicissime gesserit; cur non speremus, ipso duce, et hoc futurum? Oremus igitur, ut qui Pontifici Maximo Julio II. tantae gerendae rei contulit voluntatem, non deneget facultatem. Caeterum felix Spalatina civitas patria nostra, cui Bernardus Zane contigit Archipraesul, qualem et habere iucundissimum est, et habuisse gloriosum.

Vale. Ex urbe v. Idus Maias, milesimo quigentesimo duodecimo.

Bernards speech at the opening of the Fifth Lateran Council

[7]

Bernardi Zane veneti Patricii Artium doctoris et sacrae Theologiae Magistri Archipraesulis Spalatensis. Oratio habita in prima Sessione Concilii Lateranensi. Praesente Julio II. Pontifice Optimo Maximo.

Solent hi, qui coram singulis Principibus, privatisque consessibus Orationem habent Beatissime ac sacratissime Pontifex. Maxime Iuli, loci, temporis, et personarum rationem, venerandumque conspectum in sui excusationem adducere, si minus concinne, minusve eleganter verba facerent, seu in media Oratione deficerent.

Ego vero qui coram te, hoc est coram totius orbis Principe, et vero Christi Vicario, in excelsissimo humani generis fastigio posito: coram tot sapientissimis Pontificibus tot Doctissimis Praelatis, et Magistris: tor tantisque Principibus, ac (ut unico verbo verum fatear) coram toto terrarum orbe sum verba facturus, non dicam (ut fieri solet) quo me vertam: sed quo animo, quibus viribus, quo dicendi genere, qua demum memoria tantum oneris sustinere, ad finemque perducere valeam, nescio, Ad loci, temporis, et personarum rationem, gravitatem, rarissimum augustissimumque conspectum accedit rei, dequa dicturus sum, magnitudo,amplitudo, et dignitas maxima. Non enim unum dicendi genus se se mihi offert, sed omnia simul: non de unius persone

[8]

dignitate, vel statu: non de unius Provinciae conservatione: non de terrarum orbe tantum: sed de divinis, humanisque rebus: De Rerum omnium Principe, et Moderatore Deo Optimo Maxaimo De eius vicario summo sanctissimoque Pontifice De utraque Ecclesia militante, et triumphante: de eius firmissimis cardinibus: De principibus: de Coelo, ac Terra denique sum verba facturus. Quae omnia sicuti ardua sunt, impossibiliaque videntur unicuique consumatissimo ad pronunciandum, ac perorandum, ita me recreat, et reficit summa Benignitas sanctitatis Tuae Sacratissime Pontifex, Qui utpote Humanissimi munificentissimi que non tam oblatum officium quoniam quo offertur, inspicis et perpendis: suscaepi igitur a Sanctitate Tua demandatum munus ea mente, eo animo, ut si ad optatum finem perducere non valuero: intueatur saltem Tua Beatitudo animi mei promptitudinem, desiderium, voluntatem ignoscent. Preterea omnes hi Sapientissimi Presbyter si ego preceteris ad munus hoc difficillimum subeundum ab eadem. Tua Beatitudine sellectus fuerim: quandoque id non inconsulto evenit. Sanctitati Namque Tuae non tam Viri doctrinam et eruditionem, qua hi omnes facile praestant, quoniam summa Dignitate, utpote Metroplitica, summorumque Pontificum affinitate insignitum, et . Tuae Sanctitati ab ineunte pueritia summo studio, observantia, et duvotione obnoxium praeelgit. Verum quia instabile, insolidum, et caducum est fundamentum quod supra

[9]

firmam petram iactum non fuerit: Ideo a divinis auspicabimur: nec dimittendo Patem Filiumque divininum Spiritum Sanctum amborum nexum summissa, ac reverenda voce invocabimus. Veni Creator. Spiritus mentes tuorum visita, imple superna Patris, et Filii gratia quae tu creasti pectora Amen.

Salomonis verba initium Orationis meae aptum, idoneumque mihi propono Beatissime ac Sacratissime Pontifex Maxime dicentis, ad hoc facta est domus tua, utrespicias Oratione serui tui, et audias preces, quas fundit famulus tuus coram te, et apias oculos tuos super domum istam, diebus ac noctibus super locum, in quo pollicitus es, ut invocetur nomen tuum et exaudires Orationem, quam seruus tuus orat in eo. Exaudi inquit orationem meam, imo nostram summe Deus aeterna veritas, vera charitas, et chara aeternitas, universi menses, qui quicquid videmus et quicquid non videmus existens per immensas mundi partes, universamque naturam commeans omnibus animantibus vitam prestans orbem universum, quem condidisti, summa ac ineffabili providentia assidue gubernas, et ita gubernas ut ex cellentiori quodam modo nos, hoc est rationalem creaturam, quam caetera ames, et conserves: Quam quidem amoris, et protectionis praestantiam sacratissime Pontifex in tribus potissimum licet intueri. Primo equidem nos propter nosmet: caetera vero non propter seipsa, sed ob rerum naturas, et species conservandas, amat, et tuetur. Secundo ita nobis consulit, ut nosmetipsos

[10]

nobismet consulere permittat: Caetera vero ab ipso summo rerum principio reguntur, in finesque proprios dirigunt.

Tertio demum caetera omnia ad nos, nos item ad seipsum decrevit, et ordinavit tamque ad finem, quietem, perpetuamque nostram soelicitatem, quam baptizatis, credentibusque repromisit testibus Marco, et Ioanne: Baptizatis equidem ob sacramentum ab ipso in Jordane institutum, ut veterum macularum sordibus ablutis novum hominem indueremus in Christo Jesu domino nostro, testante Apostolo constantissime asseverante fide aptata esse saecula verbo dei, sine fide impossibile esse deo placere: oportet enim accedentem ad deum credere quia est. Cuius quidem fidei nostrae praestantiam, excellentiam, dinitatem, et veritatem probare nec possum, nec debeo: Non equidem possum, quia supra humanam rationem, utpote divinitus revelata consistit: Non debeo, quia nimis elatus, nimisque mihi de me promittens profecto iudicarer, si id probare conarer,

[11]

quod tot doctissimi et sanctissimi Patres per tot annorum curricula firmissime asseverarunt: Quot item firmissime tenet Sanctitas Tua Pater Beatissime tanquam caput, et dominis: tenent et hi sapientissimus. Patres: Christianissimi Reges, et Principes: et Res publica nostra Veneta, quae sanguine, et vita propria, ne dum opibus, et divitiis per octuaginta serme annos contra immanissimos Turcas fidem ipsam facile comprobavit: quam demum firmissime tenet magna orbis terrarum pars: sed duo scilentio preterire non possum, quae eandem fidem nostram stabiliunt, et muniunt: Alterum tot doctissimorum, et sanctissimorum Patrum conversio, qui inanes fabulas, fallacesque ritus, quibus iam assueti astricti tenebantur, non dimissent, nisi eandem fidem nostram certam, indubitatem, et divinam inspexissent: et ut caeteros dimittam, ne modum excedat Oration proponite vobis Patres, Paulum Apostolorum Principem, electionis vas, humanarum, et divinarum rerum scientissimi quem Christianam religionem mirifice insequentem unica de coelo vox (ut testatur Actuum caput nonum) ad Christum deduxit: Ipse quoque testatur se usque ad tertium coelum. id est usque ad ipsam ineffabilem trinitatem intuitive contemplandam raptum extitisse, ut et ipsius Trinitatis, et omnium inde pendentium fidem firmissime stabiliret: Proponite et vobis Augustinum Affricanum Cagastensi urbe oriundum

[12]

qui Christianae religionis oppugnator accerrimus Ambrosium doctissimum Mediolani antistitem intuens disputantem, sacrum baptisma suscepit e ma nibus eius dicentis Te deum laudamus, ipsoque Augustino respondente Te dominum confitemur: Quem bene, et optime confessus est in mille, et pluribus excellentissimi, et eminentissimi, voluminibus, et potissimum in libris trinitatis, de fide ad Petrum, et retractionum. Accedit, et alterum non minoris essi catiae argumentum: post Christi veri domini, dei, mediatoris, reparatoris, et redemptoris nostri nativitatem, passione, resurrectione, et ascensionem, ubi prisca illa innania et vanissima omina, responsa, et oracula. Ubi Idolorum templa. Ubi vanissimi ritus. Ubi sacris iniciati, vel potius prophanis dehonestati saccerdoates. Non haec omnia iam in visceribus totius humani generis insita, et stabilita, non inquit haec omnia tam facile cedere potuissent, nisi firmissimae, constantissimae, ac indubitatissimae verirati (hoc est) horthodozae fidei catholicae, et apostolicae disci plinae, Cuius tu sacratissimi Pon. in terris Vicarius, et capur existis, ac una cum sacris cardinibus, Ponti ficibus, saccerdotibus, catholisque Principub ipsam Christi ecclesiam militantem constituis: sicut enim humanum corpus ex capite, multisque mebris conficitur ad diversa naturae munera obeunda: ita et ecclesia militans ex te sanctissimo Pontifice tanquam capite,

[13]

caeterisque Christicolis tamquam membris integratur, testante Apostolico, sicut i uno copre multa membra hemmus, omnia autem membra non eundem actum habent, ita multi unum corpus sumus in christo: et alibi, sicut enim corpus unum est, et membra habet multa, ita Christus unus est, et in uno spritu omnes nos in enum corpus baptizati sumus sive Iudei, sive Gentiles, sive ferui sive liberi: et omnes in uno spiritu potati sumus: Huius autem corporis, et ecclesiae sub Christi vexillo militantis potestas, libera, amplissimaque iurisditio et habenae .Tuae Sanctitati sacratissime Pontifex sunt demandatae: non quidem per internuntios sive prophetas, seu Apostolos, vel sanctos alios: sed ab ipsa prima veritate Iesu Christo vero domino, et deo nostro dicente Petro, et in eo omnibus summis Pontificibus Quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis, quodcunque solueris erit solutum: Et iterum, pasce agnos meos, pasce oves meas: Sed quis pastus suavior. quis amabilior. quis decentior a tua sanctitate sacratissime Pontifex in membra, et subditos tuos potest provenire. quam unitas in credendo, credulitas in amando, amor in amplectendo, amplexus in perficiendo, perfection in contemplando catholica, apostolica, divina, et sanctissima instituta, quibus iurgia removebuntur, bella sedabuntur, seditiones, proditiones, periuriam sacrilegia, homicidia, usurae, luxuriae, adulteria, caeteraque detestanda humani generis facinora evellentur, destruentur:

[14]

et in pacem, fidem, constantiam, fortitudinem, modestiam, temperantiam, liberalitatem, iustitiam, caetersque animi, et corporis virtutes commutabuntur: hic est inquit pastus ille, qui nos vera Christi membra, non subdititia, vigorosa, non inania, recta, non obliqua effeciet, Qui demum nos de militante deducet ad triumphantem ecclesiam, quam beatissimi nos tam corpore quoniam animis in beatifica illa et Christi benedicti veri dei nostri intuitiva visione constituemus ubi foelici aeternitate, et aeterna foelicitate perfruemur. Verum Pater sanctissime duo sunt, quae nos in militante ecclesia potissimum perturbant, et a triumphante retrahunt et deviant: Alaerum dominandi cupiditas, luxuria, et ambitio: alterum, et id perniciosissimum haeresis, infidelitasque utrique debet Sanctitati Tuae debemus et nos omnes totis viribus, toto mentis affectu occurrere, ne universalis ecclesiae status deturpetur, dehonestetur, confundatur. Priori quidem optime consultum erit, si Concilium istud quo (te praesente Pater beatissime ) nihil est maius in terris de creverit, imperaverit, sanxerit, ut omnes Principes finibus suis contenti magis ultra non progrediantur, uti possident possideant Castra, Oppida, Urbes, REgiones, quarum possessionem ipsa temporum diuturnitas, nullo interim reclamante propriam fecit: Quae vero ui, saevissimis, et iniustissimis armis, in oculis maxime tuae sanctitatis diripuere,

[15]

dilaniavere, reddant, restituant: sic dominandi cupiditas cessabit: sic sanguis innoxius puerorum et Innocentum non effundetur: Sic virginum, matronarum pudicarum ( et proh scelus) etiam Deo dedicatarum honos, pudor, virginitas, non corrumpetur, non violabitur, non postergabitur: Sic incendia, rapinae, et violentiae cessabunt: Six denique Christianus Christiano, fidelis fideli, frater fratri non succensebit, non comminabitur, non insidiabitur: Haec sunt beatissime ac sacratissime Pontifex, amplissimi, et sapientissimi patres, quae vobis, celeberrimo, augustissimoque, confessui vestro supplicant, quae a vobis auxilium expostulant, quae quotidie sine intermissione proclamant, succurre Pater sanctissime: succurre orthodoxa, et Apostolica fides, succurree inquit miseris, adiuva pusillanimes, refove debiles: Detineret me profecto istarum calamitatum prolixior commemoratio, nisi in dicen do mihi modus. habendus esset, tum ne tanta tua audiendi facilitate viderer abuti Pater beatissime, tum quia his maiora, potioraque me expectant et vocant, quae paucissimis, brevissimisque absolvam. Officit nobis deinde alterum, et nos, universalemque ecclesiam, magnopere perturbat haeresis infidelitasque: Haeresis ab electione dicta teste divo Hieronymo plures inducit ad eligendam disciplinam, quam meliorem existimant, Catholicam,

[16]

et Apostolicam dimittentes, diversos errores seminantes, scysma interponentes: quod quoniam perniciosum, et detestabile reperiatur, auctoritate, exemplis, ac ratione facile comprobatur. Testis itaque est Augustinus inquiens non dubito cathecuminum catholicum divina charitate flagrantem heretico baptizato anteponere: Testis est et divus Bernardus asserens, plus nocere falsum catholicum quod si verus appareat hereticus: Testis demum est doctissimus et sanctissimus praedecessor Tuae Sanctitatis divus Leo dicens. Quid autem iniquius est. quam impia sapere, et sapientioribus doctioribusque non credere , in hanc autem inscipientiam cadunt quicunque ad cognoscendam veritatem aliquando impediuntur obscuro non ad propheticas voces, apostolicas litteras, Evangelicas auctoritates, sed ad semetipsos recurrunt, et ideo magistri erroris existunt, quia veritatis discipuli non fuerunt: perlege Apostolum ad Corinth. Scissuras esse inter vos non laudo: et infra deus temperavit corpus ut non sit scysma in corpore, sed in idipsum pro invicem solicita sint membra. Et ad Thimoth. Si quis aliter dicet, et non axquiscit sanis sermonibus domini nostri Iesu Christi superbus est, nihil sciens, et languens circa questiones, et verborum pugnas: et infra prophana, et vaniloquia devita: multum enim proficiunt ad impietatem, et sermo eorum ut cancer serpit: deinceps vanas et sine disciplina questiones devita,

[17]

sciens quia generant lites. Secundo loco exempla magis moventia se se nobis offerunt. Innocentius itaque tertius Ottoni quarto a se primitus coronato, et de se /denique Romanis ac universali ecclesia pessime merito Imperium abstulit. Honorius item tertius Federicum secundum ecclesiastica, divinaque instituta pervertentem, anathemate notatum, Imperiali dignitate privavit. In nocentius deinde quartus Federicum tertium ob eius insidias, ac Pontificum persecutionem Siciliae, Apuliaeque Regno, ac Imperio exauctoravit. Bonifacius octavus Petro, et Iacobo Columnensi. Cardinalatum: Phylippo Gallorum Regnum ademit. Ioannes demum vigesimus secundus Ludovicum Bavariae Ducem ecclesiae rebellem, ac scysmaticum declaravit, sicuti suae sanctitatis originales plumbatae litterae ad precessorem meum Spalatensis. Archipraesulem, ac penes me existentes apertissime demonstrat: Plurima alia scysmatis, ac (qui poenas luerunt) scymaticorum detestabilia exempla praeterire me cogit ratio, quae tertium sibi locum vendicavit. Scysma igitur ab animorum scissura, quae obduratas metes, aversosque animos ab universalis ecclesiae unitate seiungit appellari, nemo est qui ambigat, Unitas vero ipsa nos, hoc est, christicolas omnes in apostolica, atque catholica ecclesia, ecclesiamque ipsam catholicam et aplicam in nobis spiritali quodam dilectionis vinculo unit, coniungit, confirmat:

[18]

Ipsam autem Ecclesiae unitatem sacri Doct. in duobus consistere affirmarunt, primo in membrorum ecclesiae id est fidelium ad invicem commixtione: Secundo in eorundem ordine ad unum caput, Christi filii vicarium sanctitatem Tuam sanctissime Iuli, iuxta Apostoli dictum ad Collossenses inflatus sensu carnis suae, et non tenens caput: Inde merito infertur necessarioque concluditur scysmaticos illos appellari, qui summo Pontifici. subesse, membrisque Ecclesiae subiectis communicare recusant, renuunt, inficiantur: Et quia iure humano, atque divino sanctium est, per ea quemque puniri debere, propter quae peccat: Ideo scysmaticorum peccato duplici duplex poena debet infligi : altera, quia a fidelium communione se abdicarunt , merito excommunicari ide est esse extra fidelium consuetudinem declarari debent: altera vero, quia Ecclesiae capiti, hoc est tuae Sanctitati subdi recusant, omni apostolico privilegio, et pontificio privari promerent. Quare sacratissime, Pontifex sapientissime, Patres persequamini, evellite, de medio auserte hereticos, ac scysmaticos, manifestos manifesta, acri et severissima punitione: ocultos solerti, vigilanti, ac diligentissima indagatione: ne eveniat quod te statur divus Hierony. (et deus avertat) Arrius in Alexandria una sintilla fuit¹, sed quoniam statim oppressus non est, eius flamma per totum orbem populata est: reseccandae denique sunt putridae carnes et scabiosa ovis a caulis repellenda, ne tota domus massa, corpus, et peccora ardeant, corrumpantur putrescant, intereant.

[19]

Infidelitatis postremo tres sunt species teste divo Thoma. et ut eius verbis utar, paganorum quae gravis est: Iudeorum quae gravior: hereticorum quae gravissima cum hereticos permiserim, ac deliberaverim: Iudeos dimittam, qui apostolicis, et processorum. Tuae Sanctitatis Gregorii, Alexandri, Clementis, et Inno. Decretris in sui obstinatione vivere permittuntur in attestationem nostrae verissimae redeptionis: in perpetuam erroris sui detestationem: in exemplum denique acerri mae punitionis. Et ad id, quod magis urget, et me, immo omnes plurimum movet, orationis nostrae finis se convertit: dimittam plures barbaras nationes, quae sui, ac parentum suorum culpa Christum verum deum, et redempotrem nostrum ignorantes, varios, nephandosque ritus servant: Dimittam Orientales fere omnes, qui potius ferinis, quoniam humanis moribus vitam ducunt, et ad id, quod cervicibus nostris imminet, me convertam: Sed equidem sine maximo dolore, sine singultibus, sine lachrimis nec memorari, nec cogitare, ne dum exprimere valeo immanissimam Turcharum rabiem, et potentiam: Hi (ut optime novit) Sanctitas Tua Nostis et vos patres amplissimi a centum octuaginta ferme annis, hoc est ab Ottomano primo usque ad Pacietem praesentem undecimum eorum Principem mangam Asiae partem et eam potiorem occupavere: Deinde Europe non minorem

[20]

cum maxima Christiani cruoris effusione usuprarunt, dilaniarunt, lacerarunt, duobus imperiis et duodecim regnis usurpatis: et quod formi dabile est, Imperium suum Delmatiam, et Liburniam usque dilatavere, a quo quidem loco ad urbes Tuae Sanctitatis Picentinas unius noctis spatio commodissime possunt transfretari: effrenata gens, immanissima, Christiano nomini inimicissima. Suo enim fordi dissimo Mahometto obsequium maximum se praestare putat, Christianos insequendo dilaniando, occidendo, et ne recenseam calamitates ab eisdem retroactis remporibus nobis illatas: utpote vobis omnibus notas: confiderate Patres praesentes erumnas Christifidelium, in quos Turcae crudelissime deseviunt: Filios a complexu parentum, infantes a matrum uberibus eripiunt: uxores in virorum conspectu violant: virgines e matrum amplexu i hostillem libinem rapiunt: senes parentes tanquam inutiles in filiorum oculis trucidant: iuvenes sicuti boves aratro iungunt, et terram vomere vertere cogunt: Sed quid pluribus opus est, nulla in eis reperitur foeminei sexus reverentia: nulla puerilis aetaris pietas: nulla senectutis miseratio. Haec a me sacratissime Pontifex sapientissimi Patres non tamquam audita, vel lecta, sed certe visa sunt repetita, vidiego oculis propriis, vidi inquit eos usque ad suburbia Archipraesulatus mei Spalatensis, et illius miserrimae urbis Spalati depopulantes, omnia igni, ferroque devastantes

[21]

et in miserabilem capitivitatem utriusque sexus filios. Sanctitatem Tuam et meos abducentes: viderunt et haec in urbibus suis duodecim suffraganei eiusdem Sanctitatis Tuae et mei: Adest et locupletissimus testis amplissimus, totius ungariae primas Archipraesul Strigoniensi. qui proximis his elapsis diebus intellecta immanissima eo rundem invasione in nostrates Delmacie, Illirae, Croaciae Pannoniae, immo totius religionis Christianae statum amarissime deploratus est. Saepe Pater sanctissime et saepius ego ( O me miserum, et insoelicem ) divinis officiis assistens coactus sum cappam indumentaque Pontificia dimittere, arma sumere, ad urbis portas percurrere, afflictum populum Spalatensem. tua Apostolica Benignitate mihi demandatum solari, animare, et adversus sanguinem nostrum sitientes assurgere: miserere itaque sanctissime pater et domine filiorum, et servorum tuorum: Affer opem tam dura ferentibus: Redime de miserabili servitute, quos Christus benedictus suo preciosissimo sanguine a perpetua morte liberavit. Miseremini et vos patres amplissimi, nec vos tutos id circo existimetis, quia mansionem fortasse procul a tucis fortiti estis: Nemo enim tam remotus est, quin reperiri queat: si vicinum qui ante vos proximus est igni in periculo dimiseritis dimissi eritis, et vos a vicinis, qui retro habitant: tales nos esse oportet in alios, quales illos erga nos cupimus in venire:

[22]

Nolite Germani Gallorum auxilia sperare , nisi et vos Ungaris nec vos Galli Hispanis. nisi Germanis opem feratis: qua nam mensura mensi eritis, eadem remetietur et vobis: Nec putet Sanctitas Tua Pater beatissime, Vosque Patres amplissimi Turcas esse insuperabiles, vinci possunt, et saepius victi sunt: Multitudinem, qua potissimum vincunt, inerme ducunt confissi pernicissimis equis: Adde plurimos eorum subditos esse Christianos, Christianomque religionem ardenter amplecti: Qui anelanti ore Tuae Sanctitatis adventum, auxilium, redemptionem, et e miserabili servitute liberationem expectant: Scio ego, et certissime mihi promitto (modo caeteri Principes non deficiant, prout deficere non debent, si veri sunt Christiani, ut cupiunt appellari) Sanctitati Tuae non deerit, quin tanto iminenti periculo, et praesentaneo morbo occurrat: Novi enim ego, imo totus orbis novit sacratissime Pontifex animi tui Fidem, Fortitudinem, Sapientiam, Liberalitatem, Magnitudinem: Qua tum in caeteris, tum in dei ecclesia catholica et apostolica defendenda, augenda, et conservanda. semper usus es. In hoc etiam defensionis genere quoniam necessario scio, et certissime vobis promitto sapientissimi patres, quod Sanctitati Suae non maximus labor fidem , non formidolosum periculum fortitudinem, non denique expectata (quod absit) aegestas libera litatem extinquere poterit, quin sanctitas sua humani generis maximam partem fide redimat: Fidei inimicos foritudine expellat:

[23]

Christi ecclesiam liberalitate amplificet: Quare pientissime, et misericro dissime deus de excelso sancto tuo, angustias nostras aspice: nosti enim quam prater nominis tui gloriam, et dominic gregis salutem nil aliud querit uox nostra: Memento domine Iesu Christe, quam diuo Petro, et successoribus eius Regni coelorum claves tradidisti: ecce adest divi Petri successor Iulius auctoritate non minor vicarius tuusm respice ad preces Sanctitatis Suae et nostras: et exaudi nos de excelso solio tuo: ne memineris iniquitatum nostrarum anitquarum: cito anticipent nos misericordiae tuae: adiuva nos deus salutaris noster propter gloriam nominis tui: et propicius esto peccatis nostris propter nomen tuum: Respice benignis oculis super Populum tuum: Da soelicem cursem caeptis nostris: ut tandem reformata aucta, et stabilita Ecclesia tua, Maiestati tuaelaudes gloriose cantemus: Tibi perpetuo serviamus: et omnis terra una cum Vicario tuo patrea, et domino nostro Iulio summo, sanctissimoque Pontifice adoret te: et nomini tuo psallat in saecula seculorum. Amen.